Մեր խմբի համար ամենահիշարժան քաղաքը Եփեսոսն էր: Հնագույն քաղաք` 2 կմ երկայնքով, որը պահպանել է բազմաթիվ հուշարձաններ, իսկ դրանց հետ միասին` նաեւ բազում լեգենդներ: Անտիկ գրադարան, սենատ, բաղնիքներ, կենտրոնական հրապարակ` այս ամենը մեզ նկարագրեց այն քաղաքը, որի եկեղեցուն Պողոս առաքյալը գրել էր ուղերձ, իսկ Հովհաննեսը տվել էր վերջին հանձնարարականները: Բայց այս հնավայրի գլխավոր հուշարձանը, իհարկե, հսկայական ամֆիթատրոնն էր: Ձեռք-ձեռքի բռնած` մենք ողջ խմբով սկսեցինք փառաբանել Աստծուն ամֆիթատրոնի կենտրոնում, երգեցինք «Ալլելուիա» Եփեսոսի հենց սրտում: Ամֆիթատրոնում կային նաեւ այլ մարդիկ, եւ որքան հրաշալի էր տեսնել, թե ինչպես էին նրանք ձայնակցում մեզ, իսկ մի տարեց իսպանացի, միանալով մեզ, հիասքանչ օպերային ձայնով սոլո կատարեց «Ալլելուիա» երգը:
Անշուշտ, այս ամենը չէր կարող չոգեւորել մեզ բոլորիս: Սակայն, լքելով հին քաղաքը, մեր սրտերում մենք կպահենք ոչ թե այն Եփեսոսը, որը բաղկացած է կողք-կողքի կարգով դրված քարերից, դրանց վրա փորագրված նախշերից եւ նշաններից, այլ` բոլորովին այլ պատկեր: Ասես մի ակնթարթում մտքովս սլացավ եկեղեցու պատմությունը, թե ինչպես այստեղ` այս ամֆիթատրոնի բեմահարթակից Պողոսը քարոզում է Հիսուսի հազարավոր հետեւորդների, իսկ միգուցե որոշ ժամանակ անց այդ նույն հետեւորդներն են արդեն հայտնվում բեմի վրա որպես տեսարան Հին Հռոմի համար: Դժվար է պատկերացնել անգամ, թե ինչերով է անցել այս քաղաքը, որն այժմ միլիոնավոր քրիստոնյաների համար դարձել է տեսարժան վայր:
1 ՙԵփեսոսի եկեղեցու հրեշտակին գրի’ր. ՙԱյսպէս է ասում նա, որ եօթը աստղեր ունի իր աջ ձեռքում եւ շրջում է եօթը ոսկէ աշտանակների միջեւ.
2 Գիտեմ քո գործերը, քո աշխատանքները, քո համբերութիւնը եւ որ չես կարող տանել չարերին, փորձեցիր նրանց, որ իրենք իրենց մասին ասում են, թէ առաքեալներ են, բայց չեն, եւ գտար, որ նրանք սուտ են խօսում:
3 Եւ համբերեցիր ու վշտացար իմ անուան համար եւ տանջուեցիր:
4 Բայց քո դէմ ասում եմ` թողեցիր քո առաջին սէրը:
5 Յիշի’ր այժմ` որտեղից որ ընկար, ապաշխարի’ր եւ քո նախկին գործերն արա’, ապա թէ ոչ ես իսկոյն կը գամ եւ կը շարժեմ քո աշտանակներն իրենց տեղերից, եթէ չապաշխարես:
6 Արդ, այս գործերն արա’, որպէսզի ատես Նիկողայոսի գործերը, որին ատում եմ ես:
7 Ով ականջ ունի լսելու, թող լսի` ինչ որ Հոգին ասում է եկեղեցիներին. ով յաղթի, ես նրան թոյլ կը տամ ուտելու կեանքի ծառից, որ գտնւում է Աստծու դրախտի մէջ՚:
(Հայտն. 2:1-7)
Երեկ առավոտյան մենք ճանապարհվեցինք դեպի Պամուկկալե: Այն թարգմանվում է “Բամբակե ամրոց”, եւ, իրոք, անգամ հեռվից հայացք գցելով` հասկանում ես, որ այս տեղանքը լիովին արդարացնում է իր անվանումը: Ճերմակ կրաքարով պատված բլուրները ոչ միայն աչքի են զարնում, այլ նաեւ հրապուրում են` զբոսնելու փոքրիկ լճակներում` մինի-ավազաններում: Խմբի գրեթե բոլոր անդամները ցանկություն հայտնեցին մտնել այնտեղ եւ հասկանալ, թե ինչ կարող էր դարեր առաջ զգացած լինել Կլեոպատրան: Չէ որ, ավանդության համաձայն, նա պարբերաբար այստեղ է ժամանել հատուկ այս լոգանքների համար:
Բայց մեզ հարկավոր էր արագորեն շարժվել առաջ. մեր խմբին սպասում էր հանդիպումը հաջորդ եկեղեցու` Լաոդիկեի հետ: Այս քաղաքը հայտնի է եղել աչքի բժշկարար քսուքի արտադրությամբ: Սակայն Աստված ուղերձում ասում է, որ նրանքգուցե եւ օգնում են մարդկանց ֆիզիկապես տեսնելու, բայց իրենք գտնվում են հոգեւոր կուրության մեջ: Եվ Տերն ասես նրանց պատվիրում է Իրենից աչքի քսուք առնեն, որ տեսնեն: Չնայած այն բանին, որ նրանք գեղեցիկ հագնված են, նրանց հոգեւոր մերկությունը բաց է Աստծո առաջ, ու չնայած նրանց տեսանելի հարստությանը, իրենք չքավոր են: Նրանք իրենց հարստությունը երբեք չէին ծառայեցնում բարի լուրի տարածմանը, մինչդեռ նրանց հարեւանները կողոսացիներն էին, որոնք Ավետարանի կարիքն ունեին: Դրա փոխարեն Լաոդիկեն կառուցում էր թատրոններ, բաղնիքներ, զվարճանքի վայրեր` մի կողմ թողնելով Հիսուսի վարդապետությունը: Այսօր դա Աստծո կողմից յուրաքանչյուրիս ուղղված հզոր կոչ է` չփակել մեր աչքերը գլխավոր, հոգեւոր բաների վրա: Չէ որ այս խոսքից հետո Տերը խոսում է նաեւ ամենասարսափելի պատժի մասին, մի բան, որ մեզանից ոչ ոք երբեւք չէր ցանկանա լսել. “Ուրեմն որովհետեւ գաղջ ես, եւ ո’չ տաք, եւ ո’չ սառը, պիտի փսխեմ քեզ Իմ բերանից”:
Երեկ ճաշից հետո մենք ուղեւորվեցինք Ֆիլադելֆիա: Այս եկեղեցին այնպիսի զորավոր անձնվիրում է ունեցել, որ նույնիսկ ամենադաժան հալածանքների ժամանակ քրիստոնյաները չեն ուրացել Հիսուսի անունը, ինչի համար էլ Տերը նրանց գովել է: Եկեղեցուն ուղղված պատգամում Տերը խոստանում է նրանց դարձնել Իր տաճարի սյուները.
“Որովհետեւ իմ համբերության խոսքը պահեցիր, ես էլ քեզ կպահեմ այն փորձության ժամից, որ գալու է այս աշխարհի վրա, որ փորձի երկրի երեսի վրա բնակվողներին: Ահա ես գալիս եմ շուտով, պահի’ր այն, որ ունես, որ ոչ ոք չառնի քո պսակը: Ով հաղթում է, սյուն կանեմ նրան իմ Աստծո տաճարում… եւ նրա վրա կգրեմ իմ Աստծո անունը” (Հայտնություն 3:10-12): 
Երեկոյան փոքր-ինչ հոգնած, բայց լիցքավորված այն ամենով, ինչ տեսել էինք եւ լսել, մենք հասանք Պամուկկալե: Հիասքանչ թերմո-հյուրանոցներն ու լողավազանները լիովին ձերբազատեցին մեզ օրվա հոգնածությունից` պատրաստելով մեզ Հիերոպոլիս քաղաքի հետ հանդիպմանը:
Երեկ մենք շարունակեցինք մեր շրջագայությունը յոթ եկեղեցիներով: Վաղ առավոտյան ստիպված էինք լքել գեղեցկագույն Քուշադասին եւ շարժվել Պամուկկալեի ուղղությամբ: Չնայած այն բանին, որ մեզ երկար ընթացք էր սպասվում, սակայն շփումը հարմարավետ ավտոբուսում այնքան աշխույժ եւ հետաքրքիր էր, որ կարելի է ասել մենք նույնիսկ չզգացինք ճանապարհի հեռավորությունը:
Մեզ դիմավորող հաջորդ քաղաքը Սարդեսն էր` հին ժամանակների հարստագույն քաղաքներից մեկը: Սարդեսի նշանավոր կառավարիչն է եղել անտիկ աշխարհի ամենահարուստ անձնավրություններից մեկը` Կրեսոսը: Մինչ օրս էլ հայտնի է “Կրեսոսի պես հարուստ” թեւավոր 
արտահայտությունը: Սակայն նայելով ավերակներին, այն ամենին, ինչ մնացել է ավերիչ երկրաշարժից հետո, գիտակցում ես, թե որքան անցողիկ են մարդկային արժեքները: Այդ իսկ պատճառով Տերը դարեր առաջ նախազգուշացնում էր Սարդեսի եկեղեցուն.
Երեկ մենք այցելեցինք Պերգամոն, որը տեղակայված է բարձունքի վրա, ինչի շնորհիվ եւ ստացել է Ակրոպոլիսի կարգավիճակ: Այն եղել է ամենահեթանոսական քաղաքներից մեկը` սատանայի աթոռանիստը: Պերգամոնում հարյուրավոր քրիստոնյաներ են զոհաբերվել, եւ այդ ժամանակների 
քրիստոնյաների համար իրականում չափազանց դժվար է եղել պահպանել հավատքը եւ անձնվիրումը: Չէ որ սարսափելին ոչ այնքան դաժան մահն էր, որքան ամենօրյա կյանքն այդ դժոխային միջավայրում: Ահա թե ինչու Աստված նրանց հորդորում էր լինել ուժեղ եւ տուրք չտալ Նիկողայոսյանների ուսմունքին, որը հիմնված էր հումանիզմի փիլիսոփայության վրա: Եկեղեցու տվյալ պատմական ժամանակաշրջանում առավել, քան երբեւէ քրիստոնյաներին հարկավոր էր հրաժարվել հումանիզմից կամ էլ նույնիսկ անձնասիրությունից` Հիսուսի հանդեպ կենդանի հավատքը ոչ միայն պահպանելու, այլեւ հաջորդ սերունդներին փոխանցելու համար:
